Hole in the wall - khi con người được đặt vào đúng môi trường

Năm 1999, Sugata Mitra khoét một lỗ trên bức tường ngăn văn phòng của mình với một khu dân cư nghèo ở New Delhi, đặt vào đó một chiếc máy tính có kết nối Internet rồi làm một việc khá lạ đối với một người nghiên cứu giáo dục:

Ông gần như không dạy bọn trẻ cách sử dụng nó.

Những đứa trẻ sống gần đó bắt đầu tụ tập quanh chiếc máy.

Đứa này thử, đứa kia nhìn. Chúng bấm, sai, quay lại, quan sát nhau rồi chỉ cho nhau những gì vừa khám phá được.

Dần dần, những đứa trẻ chưa từng được học máy tính bắt đầu biết sử dụng nó.

Thí nghiệm sau này được biết đến với cái tên "Hole in the Wall".

Nhưng điều khiến mình quan tâm không chỉ nằm ở chuyện một nhóm trẻ có thể học cách dùng máy tính mà không cần một lớp học chính thức.

Câu hỏi lớn hơn mà Sugata Mitra tiếp tục theo đuổi trong nhiều năm sau đó là:

QuoteCon người có thể tự học được đến đâu nếu thay vì liên tục đưa cho họ đáp án, chúng ta tạo ra đúng môi trường để việc học có thể xảy ra?

Các nghiên cứu Hole in the Wall sau đó được mở rộng tại nhiều địa điểm ở nông thôn Ấn Độ. Một nghiên cứu theo dõi trong 9 tháng cho thấy các nhóm trẻ có thể hình thành nhiều kỹ năng sử dụng máy tính thông qua việc cùng khám phá, quan sát và học lẫn nhau.

Nhưng câu chuyện trở nên đáng suy nghĩ hơn khi Mitra cố tình đẩy thí nghiệm đến một giới hạn khó hơn rất nhiều.

1. Khả năng tự học có thể lớn hơn chúng ta tưởng, nhưng tự học không đồng nghĩa với bị bỏ mặc

Trong một thí nghiệm sau đó ở Kalikuppam, một ngôi làng ở Ấn Độ, Mitra đặt ra một thử thách gần như có vẻ quá sức:

Liệu những đứa trẻ 10–14 tuổi nói tiếng Tamil có thể sử dụng Internet để tự học những kiến thức cơ bản về sinh học phân tử (molecular biology) bằng tiếng Anh hay không?

Kết quả ban đầu rất đáng chú ý.

Nhóm trẻ chỉ tiếp cận máy tính và tài nguyên Internet đạt kết quả kiểm tra tương đương với học sinh ở một trường công địa phương được học nội dung này.

Nhưng Mitra cũng nhìn thấy giới hạn.

Khi có thêm một người lớn đóng vai trò mediator – không phải chuyên gia về sinh học phân tử, không đứng giảng bài, mà chủ yếu khuyến khích, đặt câu hỏi và thúc đẩy bọn trẻ tiếp tục tìm hiểu – kết quả của nhóm trẻ tiếp tục được cải thiện.

Trong nghiên cứu công bố trên British Journal of Educational Technology, nhóm nghiên cứu kết luận rằng self-organised learning (học tập tự tổ chức) có tiềm năng đáng kể, đặc biệt ở những nơi trẻ thiếu cơ hội tiếp cận giáo dục tốt. Tuy nhiên, quá trình này có thể được nâng cao nhờ những người hỗ trợ trực tiếp hoặc từ xa.

Chi tiết này rất quan trọng, bởi nó ngăn chúng ta đi đến một kết luận hấp dẫn nhưng quá đơn giản:

Quote"Trẻ có thể tự học, vậy người thầy không còn cần thiết."

Kết luận đó chưa đúng.

Có lẽ một trong những bài học đáng giá hơn từ Hole in the Wall là:

QuoteSelf-directed không có nghĩa là left alone.

Tự học không có nghĩa là bị bỏ mặc.

Người học vẫn cần môi trường, công cụ, câu hỏi, những người cùng khám phá, phản hồi và – ở những thời điểm cần thiết – một người đủ kinh nghiệm để khuyến khích hoặc mở cho họ cánh cửa tiếp theo.

Vai trò của người thầy vì thế không mất đi.

Nhưng trong một số hoàn cảnh, nó có thể chuyển từ "người nắm giữ và cung cấp mọi đáp án" sang "người thiết kế những điều kiện để khả năng học của người khác được kích hoạt".

2. Chúng ta đôi khi đánh giá khả năng của một người mà quên nhìn vào môi trường đang bao quanh họ

Hole in the Wall khiến mình nghĩ đến một câu hỏi rộng hơn giáo dục.

Khi một đứa trẻ không học tốt, một nhân viên không phát triển, hay một người trưởng thành mãi không học được một kỹ năng mới, phản xạ rất tự nhiên là nhìn vào chính người đó:

Họ có đủ thông minh không? Có chăm không? Có kỷ luật không? Có tố chất không?

Nhưng môi trường cũng là một phần của phương trình.

Những đứa trẻ trong thí nghiệm của Mitra không bỗng nhiên trở nên thông minh hơn khi chiếc máy tính xuất hiện.

Thứ thay đổi là điều kiện xung quanh chúng.

Chúng có quyền tiếp cận một công cụ mới, có quyền tò mò, được thử mà không phải sợ sai, có những đứa trẻ khác cùng khám phá và có một vấn đề đủ thú vị để tiếp tục mày mò.

Mình cũng quan sát điều này khá nhiều khi nhìn con mình học.

Không phải môn học nào ở trường con cũng cảm thấy phù hợp với cách thầy cô đang dạy. Nhưng điều mình thấy thú vị là khi thực sự muốn biết một thứ gì đó, con khá ít khi dừng lại ở câu:

"Con chưa được học."

Không biết thì Google.

Chưa hiểu thì hỏi ChatGPT.

Vẫn chưa giải quyết được thì quay sang nhờ mẹ hỗ trợ.

Quá trình ấy diễn ra đủ nhiều để mình nhận ra thứ đang lớn lên không chỉ là lượng kiến thức con biết thêm, mà còn là khả năng tự tìm đường khi gặp một vấn đề mình chưa biết cách giải quyết.

Và trong một thế giới mà kiến thức thay đổi quá nhanh, mình nghĩ đó có thể là một năng lực ngày càng quan trọng.

3. Khi kiến thức có thể được tìm thấy trong vài giây, giáo dục phải dần chuyển từ cung cấp câu trả lời sang xây dựng năng lực tìm đường

Có một sự trùng hợp khá thú vị.

Sáng nay, trong lễ khai giảng năm học mới, Thủ tướng Lê Minh Hưng nói về việc giáo dục cần chuyển từ truyền thụ kiến thức đơn thuần sang phát triển năng lực; từ coi trọng điểm số sang đánh giá sự tiến bộ thực chất; lấy người học làm trung tâm, giảm bệnh thành tích, khuyến khích sáng tạo và giúp học sinh làm chủ công nghệ thay vì để công nghệ điều chỉnh mình.

Thủ tướng cũng nhấn mạnh rằng AI có thể hỗ trợ việc tìm kiếm kiến thức nhưng không thể thay thế tình yêu thương, sự mẫu mực và khả năng truyền cảm hứng của người thầy.

Mình thấy hai ý tưởng cách nhau hơn hai thập kỷ lại gặp nhau ở một câu hỏi rất mang tính thời đại:

QuoteKhi câu trả lời ngày càng dễ tìm, người học thực sự cần được chuẩn bị điều gì?

Có lẽ chúng ta sẽ phải dạy ít hơn theo nghĩa "mình biết và mình truyền lại toàn bộ cho bạn", nhưng cần thiết kế nhiều hơn:

• Những câu hỏi đủ tốt.
• Những bài toán đủ thật.
• Không gian đủ an toàn để thử và sai.
• Khả năng phân biệt nguồn đáng tin với một câu trả lời chỉ "nghe có vẻ đúng".
• Khả năng đặt câu hỏi tiếp theo.
• Khả năng hợp tác với người khác.
• Và khả năng chịu trách nhiệm với chính quá trình học của mình.

Student-centered learning vì thế không đơn giản là để người học thích học gì thì học.

Nó đòi hỏi người dạy làm một công việc khó hơn:

Thiết kế một môi trường trong đó người học phải thực sự suy nghĩ, khám phá và dần có khả năng tự đứng trên đôi chân của mình.

4. Nguyên lý về môi trường không chỉ đúng với trẻ em – người trưởng thành cũng học và phát triển theo cách tương tự

Đây là điểm khiến mình không xem Hole in the Wall chỉ là một câu chuyện về giáo dục.

Một người 40 tuổi bắt đầu học AI, một chuyên gia bước sang lĩnh vực mới, một người lần đầu làm content hay bắt đầu kinh doanh đều có thể trải qua cảm giác giống nhau:

"Mình chưa biết làm."

Và từ đó rất dễ đi đến một kết luận khác:

"Vì chưa biết nên mình chưa thể bắt đầu."

Nhưng nếu nhìn qua lăng kính của self-organised learning, có lẽ câu hỏi cần thay đổi.

Thay vì chỉ hỏi:

Quote"Ai sẽ dạy mình?"

Có lẽ chúng ta nên hỏi thêm:

Quote"Mình cần đặt mình vào môi trường nào để có thể học được?"

Một môi trường tốt không nhất thiết phải có người cầm tay chỉ từng bước.

Nhưng nó cần một số điều kiện:

• Có công cụ để tiếp cận.
• Có một vấn đề thật để giải quyết.
• Có những người đang cùng làm.
• Có quyền thử và sai.
• Có phản hồi.
• Và có người đi trước xuất hiện đúng lúc khi mình thực sự mắc ở một điểm mà tự khám phá chưa đủ.

Đây cũng là lý do hai người có năng lực ban đầu khá giống nhau có thể phát triển rất khác sau vài năm.

Một người ở trong môi trường mà mọi lỗi sai đều bị phán xét, mọi thứ đều chờ chỉ dẫn và thử nghiệm luôn đi kèm nỗi sợ thất bại sẽ dần học cách chờ đáp án.

Một người khác ở trong môi trường mà họ được trao công cụ, được kỳ vọng phải tự tìm hiểu trước, được trao đổi với những người cùng làm, được thử, được phản hồi và được hỗ trợ khi thực sự cần sẽ dần học cách tìm đáp án.

Khoảng cách giữa hai người sau vài năm không chỉ nằm ở kiến thức.

Nó nằm ở khả năng tự vận hành trước một vấn đề mới.

5. Môi trường tốt không làm thay công việc của chúng ta – nó tạo cơ hội để khả năng bên trong chúng ta được sử dụng

Đây có lẽ là điểm mình muốn giữ lại nhất từ Sugata Mitra.

Hole in the Wall từng tạo ra rất nhiều tranh luận, và mình nghĩ những tranh luận đó là cần thiết.

Những thí nghiệm của Mitra không chứng minh rằng trẻ em có thể tự học mọi thứ, rằng Internet có thể thay thế trường học hay giáo viên nên lùi ra khỏi giáo dục.

Ngay chính nghiên cứu Kalikuppam cũng cho thấy học tập tự tổ chức có giới hạn và sự hỗ trợ đúng lúc có thể làm thay đổi kết quả.

Nhưng nó buộc chúng ta phải nghi ngờ một giả định khác đã tồn tại rất lâu:

Quote"Nếu không có ai đứng trước mặt và dạy, việc học sẽ không xảy ra."

Con người có sự tò mò.

Chúng ta quan sát nhau.

Chúng ta bắt chước, thử nghiệm, thất bại, sửa lại, hỏi nhau và tìm kiếm.

Những năng lực ấy có thể bị làm cho thụ động nếu môi trường chỉ yêu cầu nghe và làm theo.

Nhưng chúng cũng có thể được đánh thức nếu môi trường buộc chúng ta phải tham gia vào chính quá trình tìm ra câu trả lời.

Vì vậy, khi một người chưa phát triển như mình kỳ vọng – một đứa trẻ, một nhân viên, một người đang chuyển nghề hay chính bản thân mình – ngoài việc hỏi:

Quote"Người này còn thiếu gì?"

Có lẽ còn một câu hỏi khác rất đáng để đặt ra:

Quote"Môi trường hiện tại đang khiến điều gì trong người này được phát triển?"

Bởi đôi khi chúng ta không cần thêm một người liên tục nói cho mình phải làm gì.

Chúng ta cần được đặt vào một môi trường đủ tốt để buộc mình phải quan sát, suy nghĩ, thử, sai, tìm kiếm, hỏi đúng người khi cần và từng bước tự giải quyết những vấn đề trước đây mình chưa biết cách làm.

Và có lẽ một môi trường học tập hay làm việc tốt nhất không phải là nơi cho chúng ta nhiều đáp án nhất.

QuoteNó là nơi mà sau một thời gian ở trong đó, ta cần ít đáp án từ người khác hơn – bởi ta đã học được cách tự tìm đường.

Còn bạn thì sao?

Trong thời đại Google, ChatGPT và AI có thể đưa ra câu trả lời chỉ trong vài giây, theo bạn kỹ năng quan trọng nhất mà trẻ em – và cả người trưởng thành – cần học là gì?

Biết nhiều kiến thức hơn, hay biết cách tự tìm đường khi gặp một vấn đề mình chưa từng biết?


Sưu tầm FB