Ötzi – xác ướp 5.300 năm tuổi trên dãy Alps và bí ẩn vụ án cổ xưa

Tháng 9/1991, hai du khách người Đức đang đi bộ trên vùng núi cao thuộc dãy Alps thì tình cờ nhìn thấy một phần thi thể người nhô ra khỏi lớp băng.

Ban đầu, mọi người cho rằng đây chỉ là một người leo núi không may gặp nạn trong thời hiện đại.

Không ai ngờ rằng thi thể ấy đã nằm trong băng suốt hơn 5.300 năm.

Người đàn ông sau này được cả thế giới biết đến với cái tên Ötzi – The Iceman.

Phát hiện Ötzi trở thành một trong những khám phá khảo cổ học đặc biệt nhất thế kỷ XX. Không chỉ cơ thể được bảo quản đáng kinh ngạc, nhiều quần áo, vũ khí và dụng cụ mà ông mang theo cũng tồn tại qua hàng thiên niên kỷ.

Từ những dấu vết nhỏ bé ấy, các nhà khoa học từng bước tái dựng cuộc đời và đặc biệt là những giờ cuối cùng của một người đàn ông sống ở châu Âu hơn 5.000 năm trước.

Ötzi được phát hiện ở đâu?

Ngày 19/9/1991, hai người Đức Erika và Helmut Simon đang đi bộ đường dài tại khu vực Tisenjoch/Giogo di Tisa, gần biên giới Italy – Áo, ở độ cao khoảng 3.210 m.

Giữa băng tuyết, họ nhìn thấy phần thân trên của một thi thể.

Do khu vực Alps từng xảy ra nhiều tai nạn, giả thuyết ban đầu khá đơn giản: đây có lẽ là một người leo núi đã thiệt mạng cách đó không lâu.

Nhưng những vật dụng nằm cạnh thi thể khiến các chuyên gia bắt đầu nghi ngờ.

Kết quả nghiên cứu sau đó gây chấn động: người đàn ông này sống vào khoảng thời đại Đồ Đồng (Copper Age), hơn 5.300 năm trước.

Điều đó có nghĩa Ötzi đã sống trước cả thời kỳ xây dựng những kim tự tháp nổi tiếng nhất của Ai Cập.

Băng tuyết trên dãy Alps vô tình trở thành một "cỗ máy thời gian", bảo quản cơ thể cùng rất nhiều đồ dùng cá nhân của ông qua hàng nghìn năm.

Ötzi là ai?

Các nghiên cứu cho thấy khi còn sống, Ötzi cao khoảng 1,60 m, nặng khoảng 50 kg và qua đời khi khoảng 45 tuổi – một độ tuổi tương đối cao đối với con người sống trong thời đại của ông.

Ông có tóc sẫm màu, mắt nâu và có thể để râu.

Nhưng điều khiến Ötzi trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở tuổi của xác ướp.

Cơ thể, trang phục và những đồ vật được tìm thấy cùng ông cung cấp một "hồ sơ" hiếm có về cuộc sống của con người ở châu Âu hơn năm thiên niên kỷ trước.



Hình ảnh tái dựng Ötzi khi còn sống. Đây là sản phẩm tái dựng khoa học dựa trên hộp sọ, ảnh CT và những dữ liệu nghiên cứu về cơ thể, không phải ảnh thật của Ötzi.

61 hình xăm bí ẩn trên cơ thể

Một trong những phát hiện gây tò mò nhất là Ötzi có tới 61 hình xăm.

Nhưng chúng hoàn toàn khác những hình xăm trang trí phổ biến ngày nay.

Phần lớn là các nhóm đường thẳng hoặc hình chữ thập nhỏ. Người xưa có thể tạo những vết rạch mảnh trên da rồi chà bột than vào đó.

Đáng chú ý, nhiều hình xăm nằm ở vùng lưng dưới, đầu gối, cổ tay, cẳng chân và mắt cá chân – những nơi cơ thể Ötzi có dấu hiệu hao mòn hoặc có thể từng gây đau đớn.

Điều này dẫn đến một giả thuyết rất thú vị: những hình xăm có thể mang mục đích trị liệu chứ không đơn thuần để trang trí.

Một số vị trí còn có sự tương đồng với những đường hoặc điểm được sử dụng trong châm cứu ngày nay.

Tuy nhiên, chúng ta không nên kết luận rằng con người ở dãy Alps 5.300 năm trước đã biết "châm cứu" theo nghĩa hiện đại. Đây vẫn là một giả thuyết khoa học về chức năng trị liệu của các hình xăm.

Dù vậy, chúng cho thấy cách con người thời tiền sử chăm sóc cơ thể có thể phức tạp hơn nhiều so với những gì chúng ta thường hình dung.

Chiếc rìu đồng – tài sản vô cùng giá trị 5.000 năm trước

Trong số những đồ vật được tìm thấy cùng Ötzi, nổi bật nhất là một chiếc rìu có lưỡi bằng đồng.



Lưỡi rìu có độ tinh khiết đồng rất cao và được gắn vào cán gỗ bằng nhựa bạch dương cùng các dải da.

Ở thời đại của Ötzi, sở hữu một chiếc rìu bằng đồng không phải chuyện bình thường.

Đồng khi ấy là công nghệ tương đối mới và có giá trị lớn. Vì thế, chiếc rìu khiến các nhà nghiên cứu đặt câu hỏi liệu Ötzi có phải là một người có địa vị trong cộng đồng của mình hay không.

Thậm chí nghiên cứu về nguồn gốc kim loại còn cho thấy đồng dùng làm lưỡi rìu có nguồn gốc từ khu vực ngày nay thuộc miền Trung Italy.

Chi tiết này gợi mở một thế giới cổ đại không hề hoàn toàn cô lập: con người và nguyên liệu đã có thể di chuyển qua những khoảng cách đáng kể.

Ngoài rìu đồng, Ötzi còn mang theo dao đá lửa, dụng cụ tạo lửa, bao tên và một cây cung bằng gỗ thủy tùng.

Cây cung dài khoảng 1,82 m nhưng vẫn chưa hoàn thiện. Trong bao tên có nhiều cán tên, nhưng chỉ một số ít đã hoàn chỉnh.

Những dụng cụ này cho thấy Ötzi có kiến thức đáng kể về săn bắn, chế tác đồ dùng và sinh tồn trong môi trường núi cao.

Quần áo 5.300 năm trước tinh vi đến mức nào?

Trang phục của Ötzi là một trong những kho tư liệu đặc biệt nhất về quần áo thời tiền sử.

Ông mặc nhiều lớp trang phục được làm từ da, lông động vật và vật liệu tự nhiên.

Đặc biệt, đôi giày được thiết kế để bảo vệ chân trong điều kiện lạnh giá của vùng Alps.

Điều này làm thay đổi hình dung đơn giản rằng con người thời tiền sử chỉ khoác lên mình vài tấm da thú thô sơ.

Họ hiểu đặc tính của từng vật liệu, biết kết hợp chúng và tạo ra những trang bị thích nghi với môi trường sống.

Nhìn vào quần áo và dụng cụ của Ötzi, có thể thấy ông là một người có khả năng sinh tồn tốt trong điều kiện núi cao khắc nghiệt.

Nhưng tất cả những kỹ năng ấy cuối cùng vẫn không cứu được ông.

Bữa ăn cuối cùng của Ötzi

Một điều khó tin là sau hơn 5.000 năm, các nhà khoa học vẫn có thể nghiên cứu thức ăn còn lại trong hệ tiêu hóa của Ötzi.

Các nghiên cứu cho thấy trước khi chết, ông đã ăn những thực phẩm như thịt động vật hoang dã, ngũ cốc và thực vật.

Một nghiên cứu chi tiết về dạ dày còn phát hiện thịt hươu, thịt dê núi ibex, lúa mì einkorn và lượng chất béo khá cao.

Đây là thông tin cực kỳ quý giá.

Thay vì chỉ dựa vào công cụ hoặc xương động vật tại các địa điểm khảo cổ, các nhà khoa học gần như có thể nhìn trực tiếp vào một bữa ăn của con người sống cách đây hơn năm thiên niên kỷ.

Và rồi các nghiên cứu về cơ thể Ötzi tiết lộ một bí mật còn lớn hơn.

Ötzi không chết vì tai nạn trên núi

Trong nhiều năm sau khi xác ướp được phát hiện, nguyên nhân cái chết của Ötzi vẫn chưa rõ ràng.

Bước ngoặt xảy ra vào năm 2001.

Khi kiểm tra bằng X-quang, các nhà khoa học phát hiện một đầu mũi tên bằng đá lửa vẫn nằm trong vai trái của Ötzi.



Mũi tên đi vào cơ thể từ phía sau và gây tổn thương nghiêm trọng đến một động mạch lớn.

Theo các nghiên cứu pháp y, Ötzi có thể đã mất rất nhiều máu và chết trong thời gian ngắn.

Trên cơ thể ông còn có một chấn thương nghiêm trọng ở đầu.

Chưa hết.

Bàn tay phải của Ötzi có một vết cắt sâu chưa lành, được cho là xuất hiện vài ngày trước khi ông chết. Đây có thể là dấu vết của một cuộc đối đầu trực tiếp.

Từ những bằng chứng này, các nhà nghiên cứu cho rằng Ötzi đã bị sát hại.

Nhưng chuyện gì thực sự xảy ra trên dãy Alps hơn 5.300 năm trước vẫn là một bí ẩn.

Ông đang chạy trốn?

Có người truy đuổi ông?

Đó là một cuộc trả thù, tranh chấp quyền lực hay xung đột cá nhân?

Không ai biết chắc.

Một chi tiết càng khiến câu chuyện trở nên khó hiểu: chiếc rìu đồng vô cùng giá trị vẫn nằm lại cùng Ötzi.

Nếu mục đích của kẻ tấn công là cướp tài sản, tại sao lại bỏ lại một trong những món đồ quý giá nhất mà ông sở hữu?

Sau hơn năm thiên niên kỷ, "vụ án Ötzi" vẫn chưa có lời giải hoàn chỉnh.

Ötzi đã thay đổi cách chúng ta nhìn về con người thời tiền sử

Có lẽ điều hấp dẫn nhất về Ötzi không nằm ở việc ông đã chết như thế nào.

Đó là những gì cơ thể và đồ dùng của ông kể lại về cách con người sống cách đây hơn 5.000 năm.

Ötzi biết lựa chọn nhiều loại vật liệu khác nhau để làm quần áo.

Ông biết chế tạo và sửa chữa công cụ.

Ông sở hữu công nghệ luyện kim.

Ông biết cách săn bắn và sinh tồn trên núi.

Nguyên liệu của những đồ vật ông sử dụng còn cho thấy những mối liên hệ giữa các khu vực cách xa nhau.

Các hình xăm trên cơ thể thậm chí gợi ý rằng con người khi ấy có thể đã phát triển những phương pháp riêng để xử lý đau đớn và bệnh tật.

Ötzi vì thế không đơn giản là "một xác ướp cổ".

Ông giống như một lát cắt của cuộc sống châu Âu được đóng băng trong thời gian.

Muốn tận mắt nhìn thấy Ötzi, du khách phải đi đâu?

Ngày nay, du khách có thể tận mắt nhìn thấy Ötzi tại South Tyrol Museum of Archaeology – Bảo tàng Khảo cổ Nam Tyrol ở thành phố Bolzano (Bozen), miền Bắc Italy.

Ötzi cùng những hiện vật của ông đã được trưng bày tại đây từ năm 1998.

Xác ướp được bảo quản trong một buồng lạnh được thiết kế đặc biệt. Du khách không bước trực tiếp vào phòng bảo quản mà quan sát Ötzi qua một ô cửa nhỏ.

Triển lãm thường trực dành nhiều không gian để kể toàn bộ câu chuyện:

- quá trình phát hiện Ötzi năm 1991;
- xác ướp và các hiện vật nguyên bản;
- quần áo và dụng cụ sinh tồn;
- cuộc sống của con người thời đại Đồ Đồng;
- các nghiên cứu DNA và y học;
- giả thuyết về cái chết;
- mô hình tái dựng Ötzi khi còn sống.

Nếu có dịp du lịch vùng South Tyrol hoặc Dolomites ở miền Bắc Italy, Bolzano vì thế là một điểm dừng rất đáng cân nhắc đối với những người yêu thích lịch sử và khảo cổ.

Từ một chuyến đi trên dãy Alps, du khách có thể kết nối cảnh quan thiên nhiên ngày nay với câu chuyện của một người đã từng vượt qua chính những vùng núi ấy hơn 5.000 năm trước.

Những câu hỏi thường gặp về Ötzi

Ötzi bao nhiêu tuổi?

Xác ướp Ötzi có niên đại hơn 5.300 năm. Ông sống vào khoảng thiên niên kỷ thứ 4 trước Công nguyên, trong thời đại Đồ Đồng ở châu Âu.

Ötzi được tìm thấy ở đâu?

Ông được phát hiện năm 1991 tại Tisenjoch/Giogo di Tisa trên dãy Ötztal Alps, gần biên giới Italy và Áo, ở độ cao khoảng 3.210 m.

Ötzi chết như thế nào?

Các bằng chứng cho thấy Ötzi bị một mũi tên bắn từ phía sau vào vai trái, làm tổn thương động mạch nghiêm trọng. Ông còn có chấn thương ở đầu. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng ông đã bị sát hại, nhưng nguyên nhân và danh tính kẻ tấn công vẫn chưa được biết.

Ötzi có bao nhiêu hình xăm?

Các nhà khoa học đã xác định 61 hình xăm trên cơ thể Ötzi. Nhiều hình nằm gần những vùng cơ thể có dấu hiệu hao mòn, dẫn tới giả thuyết chúng có thể liên quan đến việc giảm đau hoặc trị liệu.

Ötzi hiện đang ở đâu?

Xác ướp Ötzi hiện được bảo quản và trưng bày tại South Tyrol Museum of Archaeology ở Bolzano, Italy.

Một con người – một câu chuyện bị đóng băng suốt 5.300 năm

Điều khiến Ötzi hấp dẫn đến ngày nay không chỉ là tuổi đời của xác ướp hay bí ẩn xung quanh cái chết của ông.

Đằng sau cơ thể được bảo quản trong băng là câu chuyện về một con người thực sự.

Ông từng ăn uống, săn bắn, chế tạo công cụ, chịu đau đớn, di chuyển qua những ngọn núi và có những mối quan hệ với cộng đồng xung quanh mình.

Rồi vào một ngày cách đây hơn 5.300 năm, một mũi tên được bắn ra trên dãy Alps.

Ötzi ngã xuống.

Băng tuyết đã giữ lại cơ thể, quần áo và những vật dụng của ông qua hàng nghìn năm, cho đến khi hai người đi bộ tình cờ tìm thấy vào năm 1991.

Ngày nay, đứng trước Ötzi tại bảo tàng ở Bolzano không chỉ là nhìn một xác ướp cổ.

Đó gần như là đứng trước một khoảnh khắc của lịch sử đã bị đóng băng suốt hơn năm thiên niên kỷ.

Và có lẽ chính điều đó khiến câu chuyện của Ötzi vẫn hấp dẫn hàng triệu người cho đến ngày nay.

Nguồn tham khảo

South Tyrol Museum of Archaeology – Ötzi the Iceman
Eurac Research – Institute for Mummy Studies

Lưu ý: Một số tình tiết liên quan đến những giờ cuối cùng của Ötzi vẫn là giả thuyết khoa học và có thể thay đổi khi xuất hiện bằng chứng nghiên cứu mới.