Kinh thành Huế: Ba vòng thành và thế phong thủy triều Nguyễn

Nếu xem kinh đô Huế như một bản vẽ được đặt bút từ hơn 200 năm trước, đó là một bản thiết kế chứa nhiều tầng ý nghĩa. Những vòng thành, cung điện, dòng sông và ngọn núi cùng tạo nên không gian của vương triều Nguyễn, nơi kiến trúc gắn với tư tưởng trị quốc và quan niệm phong thủy phương Đông.

Nhìn từ trên cao, cấu trúc ấy hiện ra rõ ràng qua ba lớp thành quách: Kinh Thành – Hoàng Thành – Tử Cấm Thành. Mỗi vòng thành bảo vệ một phạm vi khác nhau, đồng thời thể hiện sự phân cấp trong tổ chức kinh đô.


1. Kinh Thành: Vòng thành ngoài cùng bảo vệ kinh đô

Lớp ngoài cùng bao bọc không gian kinh đô được gọi là Kinh Thành. Vòng thành này khởi công năm 1805 dưới thời vua Gia Long và hoàn chỉnh năm 1832 dưới thời vua Minh Mạng.

Bên trong Kinh Thành có khu hoàng cung cùng những khu vực phục vụ hoạt động hành chính, quân sự và đời sống của kinh đô. Vì vậy, phạm vi Kinh Thành rộng hơn nhiều so với khu cung điện mà du khách thường gọi là Đại Nội.

Việc xây dựng không chỉ là dựng tường bao. Triều Nguyễn còn tổ chức đào hào, đắp lũy, điều chỉnh một số dòng chảy và bố trí các công trình phòng thủ. Kiến trúc thành quách kết hợp truyền thống phương Đông với ảnh hưởng của kỹ thuật quân sự phương Tây.

Quan sát ảnh trên cao, có thể thấy đường thành không chạy thẳng đều ở mọi vị trí mà có những đoạn nhô ra, gắn với bố cục phòng thủ.


Kinh Thành có bao nhiêu cửa?

Kinh Thành có 10 cửa chính đường bộ. Ngoài ra còn có Trấn Bình Môn nối với Trấn Bình Đài và hai cửa thủy quan trên dòng Ngự Hà.

Đó là lý do sơ đồ trong ảnh đánh dấu 13 vị trí: các con số bao gồm nhiều loại cửa khác nhau, không phải 13 cửa chính đường bộ.

Những tên gọi quen thuộc như cửa Thượng Tứ, cửa Đông Ba, cửa An Hòa hay cửa Nhà Đồ đến nay vẫn gắn với địa danh và đời sống của người dân Huế.

2. Hoàng Thành: Không gian triều chính và thờ tự

Tiếp vào bên trong là Hoàng Thành, vòng thành bảo vệ khu vực hành chính tối cao cùng các miếu thờ tổ tiên hoàng tộc Nguyễn.

Hoàng Thành có mặt bằng gần vuông, được bao quanh bởi tường thành và hào nước. Bên trong là nhiều khu vực có chức năng riêng: nơi cử hành đại lễ, các miếu thờ, cung ở của những thành viên hoàng gia, vườn và các công trình phục vụ hoàng cung.

Không gian này vừa thể hiện quyền lực của triều đình, vừa phản ánh vai trò của lễ nghi và việc thờ phụng tổ tiên trong đời sống cung đình.


Bốn cửa của Hoàng Thành

• Ngọ Môn: cổng chính phía trước của Hoàng Thành.
• Hiển Nhơn: cửa ở phía Đông.
• Chương Đức: cửa ở phía Tây.
• Hòa Bình: cửa ở phía Bắc.

Trong đó, Ngọ Môn là công trình thường được chọn làm biểu tượng của Cố đô Huế. Cổng được xây dựng năm 1833 dưới thời vua Minh Mạng, phía trên là lầu Ngũ Phụng.

Từ Ngọ Môn đi vào điện Thái Hòa là khu vực gắn với những nghi lễ lớn của triều đình. Trình tự các công trình và khoảng sân giúp người tham quan hình dung cách không gian được tổ chức để phục vụ nghi lễ.

3. Tử Cấm Thành: Lớp không gian trong cùng

Ẩn sâu bên trong các lớp thành quách là Tử Cấm Thành. Đây là vòng thành trong cùng, gắn với nơi làm việc thường ngày của nhà vua và đời sống của gia đình vua.

Tử Cấm Thành nằm trong Hoàng Thành, phía sau điện Thái Hòa. Các công trình từng phục vụ nhiều hoạt động khác nhau: thiết triều thường lệ, nghỉ ngơi, đọc sách, thưởng thức nghệ thuật và sinh hoạt cung đình.

Tên gọi "cấm thành" thể hiện việc ra vào được kiểm soát nghiêm ngặt. Những người phục vụ hoặc thực hiện nhiệm vụ trong khu vực này phải tuân theo quy định của hoàng cung.


Ảnh cho thấy Đại Cung Môn ở phía trước cùng những cửa được chú thích quanh khu cung cấm. Khi xem sơ đồ, cần phân biệt bố cục lịch sử với hiện trạng di tích: một số công trình đã mất, một số còn dấu tích hoặc đã được phục hồi.

Điều đó khiến chuyến tham quan trở thành hành trình đọc lại nhiều lớp thời gian, từ kiến trúc còn tồn tại đến những nền móng ghi dấu không gian xưa.

4. Núi Ngự Bình, sông Hương và thế phong thủy kinh đô

Bản thiết kế kinh đô Huế mở rộng ra cả cảnh quan phía ngoài thành.

Theo quan niệm phong thủy truyền thống, núi Ngự Bình được chọn làm "tiền án", có thể hình dung như một bức bình phong tự nhiên phía trước kinh đô.

Sông Hương gắn với vai trò "minh đường", tức vùng không gian thoáng mở phía trước, được xem là nơi hội tụ sinh khí trong cách lý giải của người xưa.

Giữa dòng sông có hai cồn đất góp phần tạo nên thế cảnh quan:

• Cồn Hến: ứng với yếu tố Tả Thanh Long.
• Cồn Dã Viên: ứng với yếu tố Hữu Bạch Hổ.

"Tả" và "hữu" ở đây được hiểu từ vị trí chủ thể trong kinh đô nhìn ra phía trước. Vì thế, không nên xác định trái – phải chỉ theo chiều của một bức ảnh hoặc bản đồ đã xoay.

Những thuật ngữ này phản ánh quan niệm tổ chức không gian của thời đại. Chúng giúp giải thích vì sao núi, sông và cồn đất được xem là những thành phần có ý nghĩa trong việc lựa chọn vị trí kinh đô.

5. Vì sao nói kinh thành "quay mặt về hướng Nam"?

Trong tư tưởng phương Đông, hình ảnh người trị vì quay mặt về phương Nam gắn với quan niệm hướng về phía sáng để cai trị thiên hạ.

Tuy nhiên, cần phân biệt ý nghĩa ấy với phương hướng địa lý cụ thể. Trên thực địa, hướng của Ngọ Môn và tổng thể kinh thành được mô tả theo trục Tây Bắc – Đông Nam, với mặt trước nhìn về Đông Nam.

Trong cách diễn giải truyền thống, hướng này vẫn được đặt trong ý nghĩa "nam diện".

Đây là một chi tiết đáng chú ý: những nguyên tắc kiến trúc và phong thủy đã được vận dụng theo điều kiện địa hình của Huế, tạo mối liên hệ giữa kinh đô với sông Hương, núi Ngự Bình và các cồn đất.

6. Trục chính và trật tự của một vương triều

Ba vòng thành được tổ chức quanh một trục chính, kết nối những công trình quan trọng từ phía trước kinh đô vào sâu trong hoàng cung.

Có thể nhận ra mối liên hệ giữa Kỳ Đài, Ngọ Môn, điện Thái Hòa và khu cung cấm phía sau. Trục này tạo định hướng cho tổng thể kiến trúc, đồng thời thể hiện sự phân cấp về nghi lễ và quyền lực.

Càng đi sâu vào bên trong, chức năng không gian càng thay đổi: từ lớp phòng vệ của kinh đô đến nơi tổ chức đại lễ, rồi khu vực làm việc và sinh hoạt gần nhà vua nhất.

"Đăng đối" không có nghĩa mọi công trình ở hai bên đều giống nhau hoàn toàn. Các khu miếu thờ, cung ở, vườn và công trình phục vụ được bố trí theo chức năng riêng. Sự cân bằng của tổng thể cần được nhìn cùng với những khác biệt ấy.

7. Kinh Thành và Đại Nội có phải là một?

Đây là hai tên gọi dễ bị dùng lẫn khi giới thiệu về Huế.

• Kinh Thành: phạm vi rộng, được bao bọc bởi vòng thành ngoài cùng.
• Đại Nội: thường được dùng để chỉ khu Hoàng Thành và Tử Cấm Thành bên trong.
• Tử Cấm Thành: khu cung cấm nằm trong Hoàng Thành.

Như vậy, tham quan Đại Nội là khám phá phần trung tâm của kinh đô. Muốn hiểu thêm về Kinh Thành, có thể quan sát hệ thống cửa thành, tường lũy, hào nước và những không gian bên ngoài hoàng cung.

Khi hiểu ba vòng thành và mối quan hệ với cảnh quan, Huế hiện ra như một kinh đô được tổ chức có chủ đích. Mỗi lớp tường cho biết cách bảo vệ và phân chia không gian; mỗi cửa, sân và cung điện gợi lại trật tự của triều đình; còn sông Hương, núi Ngự Bình cho thấy thiên nhiên đã tham gia vào bản thiết kế của vương triều Nguyễn.

Đọc thêm về Huế:
Rú Chá – Một góc xanh bình yên giữa lòng Huế

Nội dung biên tập từ bài giới thiệu và phần mô tả trong ảnh chụp màn hình của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế do người dùng cung cấp; đối chiếu với các nguồn dưới đây. Hai ảnh tổng thể Kinh Thành ghi nguồn ảnh Nguyễn Quang Ngọc.

Tài liệu tham khảo:

• Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam: Kinh thành Huế
• Cục Di sản văn hóa: Quần thể Di tích cố đô Huế
• Cổng thông tin thành phố Huế: Ngọ Môn
• UNESCO: Complex of Hué Monuments